سرمایه داری تجاری

روزنامه دنیای اقتصاد ارگان غیررسمی اتاق بازرگانی ایران در خبری که حکایت از یک فاجعه هولناک داشت اطلاع داد: "اتحادیه اروپا تجارت فولاد و فلزات با ایران را ممنوع کرد. اتحادیه اروپا رسما تحریم ها علیه ایران را بازگردانده و محدودیت های سختگیرانه ای را بر تجارت فولاد و دیگر فلزات وضع کرده است. صادرات فولاد سهم قابل توجهی در ارزآوری کشور دارد".

هدف از انتشار اینگونه اخبار ایجاد التهاب در جامعه و بالا و پایین بردن بهای ارز و سود کردن در آن و گرفتن امتیاز از دولت برای ورود بیشتر بخش خصوصی سودمحور به مبادلات خارجی ایران است.

ولی برای آنکه ابعاد واقعی این "فاجعه" و اینکه "فاجعه واقعی" در کجاست را بررسی کنیم نگاهی به صادرات فولاد ایران و ارزآوری آن و پیامدهایش و وزن اتحادیه اروپا در این صادرات می اندازیم.

 هزینه و سود صادرات فولاد ایران

ایران سالانه حدود ۱۲ میلیون تن فولاد خام صادر می کند. این صادرات، یکی از پایه های اصلی ارزآوری "غیرنفتی" کشور است. اما این فولاد رایگان تولید نمی شود. برای تولید این میزان فولاد، مصرف و هزینه های اصلی بصورت تخمینی چنین است:

گاز طبیعی: حدود ۳ تا ۴ میلیارد مترمکعب در سال، با ارزش حدود ۶۰۰ میلیون دلار؛

برق مصرفی: نزدیک به ۶ تراوات‌ساعت، با هزینه تقریبی ۴۰۰ میلیون دلار؛

آب صنعتی: حدود ۳۰ میلیون مترمکعب، با هزینه ای نزدیک به ۳۰ میلیون دلار؛

سنگ‌آهن مورد نیاز: حدود ۱۹ میلیون تن، که هزینه استخراج و فرآوری آن در داخل حدود ۵۰۰ میلیون دلار است؛

هزینه های جانبی (مواد مصرفی، حمل‌ونقل، بیمه، مالی، فنی و زیست محیطی): بین ۲ تا ۳ میلیارد دلار تخمین زده می شود.

در مجموع، کل هزینه تولید و صادرات این فولاد حدود ۳٫۵ تا ۴ میلیارد دلار در سال برآورد می شود.

با توجه به قیمت جهانی فولاد خام (اگر ایران به این قیمت بتواند بفروشد ۴۰۰ تا ۶۰۰ دلار به ازای هر تن)، درآمد سالانه صادرات فولاد ایران میانگین ۶ میلیارد دلار متغیر است.

بنابراین، حاشیه سود خالص صادرات فولاد ایران، در ازای مصرف آب و برق و گاز و تخریب طبیعت و نیروی انسانی حدود ۲ تا ۳ میلیارد دلار در سال است، سودی که نه صرف سرمایه گذاری دوباره در بازتولید طبیعت و نیروی انسانی و اجتماعی می شود بلکه وارد بازار ارز شده و به جیب واردکنندگان همان فولاد و دیگر مواد مصرفی می رود.

مقایسه صادرات و واردات فولاد

در حالی‌که ایران صادرکننده بزرگ فولاد خام است، همچنان برخی فولادهای خاص و آلیاژی را وارد می کند. این فولادهای وارداتی شامل فولاد زنگ‌نزن، ورق های خودرویی، فولاد ابزار و فولادهای مقاوم در برابر خوردگی و حرارت هستند - محصولاتی که در داخل کشور فناوری تولید کامل آن ها هنوز وجود ندارد یا روی آن سرمایه گذاری نشده است.

کل واردات فولاد ایران در سال حدود ۷۵۰ هزار تن است که ارزش آن نزدیک به ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون دلار می رسد. بخشی از این واردات از اروپا (آلمان، ایتالیا، اتریش) تأمین می شود و بقیه عمدتا از هند، چین و کره جنوبی وارد می گردد. از نظر ساختار صنعتی، می توان گفت ایران فولاد خام را صادر می کند و فولاد پیشرفته را با چند برابر قیمت وارد می نماید. این یعنی ارزش افزوده واقعی در خارج از کشور ایجاد می شود، نه در داخل.

مبادله معکوس با اروپا و زیان حاصل

سهم اروپا از صادرات فولاد ایران بسیار ناچیز است یعنی حدود ۳۰ میلیون دلار در سال که با متوقف شدن آن فاجعه ای برای اقتصاد ایران بوجود نخواهد آمد. ولی اگر فرض کنیم همین مقدار فولاد خام در اروپا فرآوری شود و سپس ایران همان حجم را به صورت فولاد آلیاژی وارد کند، نسبت قیمتی تقریبا چنین خواهد بود:

قیمت صادراتی فولاد خام ایران: حدود ۵۰۰ دلار/تن؛

قیمت وارداتی فولاد ویژه اروپایی: حدود ۱۷۰۰ دلار/تن.

بر این اساس، اگر ۳۰ میلیون دلار فولاد خام (حدود ۶۰ هزار تن) از ایران به اروپا برود و همان مقدار به شکل فولاد خاص برگردد، هزینه واردات حدود ۱۰۰ میلیون دلار خواهد بود. به این ترتیب، ایران در این مبادله فرضی حدود ۷۰ میلیون دلار زیان خالص می کند. اگر هزینه تولید فولاد خام صادرشده را نیز در نظر بگیریم، زیان نهایی به حدود ۹۰ میلیون دلار می رسد.

نتیجه نهایی

صادرات فولاد خام برای ایران سودآور است، اما این سود اولا به بهای نابودی سنگ آهن، گاز، برق و آب ایران بدست می اید. صرف بازتولید آنچه تخریب شده نمی شود. سود بدست آمده ناشی از گاز و برق یارانه ای است و اگرنه همین سود هم حاصل نمی شود. بخش بزرگی از این سود به دلیل واردات فولادهای آلیاژی و تکمیلی در زنجیره جهانی از بین می رود. از منظر ملی، این ساختار یعنی صادرات مواد اولیه و انرژی ارزان و واردات محصول نهایی گران  همان پدیده ای که موجب تخلیه ارزش افزوده در خارج و تضعیف توان صنعتی در داخل می شود. آن مقدار از این فولاد صادراتی هم که به کشورهایی نظیر چین که خود بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده فولاد جهان است صرف واردات کالاهای مصرفی می شود و سرمایه داری تجاری ایران اجازه نمی دهد که صرف سرمایه گذاری در زیرساخت ها، ساختن بنادر و جاده ها و راه اهن و برقی کردن آن شود و به همین دلیل دشمن مناسبات با چین است. 

این واقعیت آن "فاجعه" ایست که گویا عدم خرید فولاد ایران توسط اتحادیه اروپا برای کشور ما بدنبال دارد.

تلگرام راه توده:

https://telegram.me/rahetudeh

        پیج فیسبوک راه توده